Özel Elektronik Kart Tasarımı Nedir? PCB Tasarım Süreci Adım Adım
Özel elektronik kart, bir cihazın ihtiyaç duyduğu devrelerin o cihaza göre çizilmiş tek bir PCB'de toplanmasıdır. Gereksinimden Gerber dosyasına ve ilk prototip testine kadar PCB tasarım sürecini adım adım anlatıyoruz.
Özel elektronik kart tasarımı, bir cihazın ihtiyaç duyduğu mikrodenetleyici, besleme, giriş çıkış ve haberleşme devrelerini o cihaza göre çizilmiş tek bir baskı devre kartında (PCB) toplama işidir. PCB tasarım süreci gereksinimlerin yazılmasıyla başlar; komponent seçimi, şematik, yerleşim ve yol çizimi, DRC kontrolü, Gerber çıktısı, prototip üretimi ve testle tamamlanır.
Aşağıda bu adımların her birinde masada ne yaptığımızı ve ilk kartı hangi hataların çöpe attırdığını anlatıyoruz.
Hazır geliştirme kartı varken neden özel PCB tasarlanır?
Çoğu proje bir ESP32 ya da Arduino kartı, birkaç röle modülü, bir RS485 dönüştürücü ve bunları birbirine bağlayan jumper kablolarla başlar. Fikri kanıtlamak için bu yeterlidir. Sorunlar cihaz panoya girdiğinde çıkar: titreşimde gevşeyen kablo uçları, girişlerinde hiçbir koruma olmayan modüller, ısınan ucuz regülatörler ve her cihazı elle kablolamak için harcanan saatler.
Projeye göre çizilen kartta yalnızca gereken parçalar bulunur. Konnektörler kutunun deliklerine göre yerleşir, sahaya giden her hatta sigorta, TVS diyot ya da filtre gibi korumalar yer alır, üretimde kullanılacak test noktaları baştan karta konur. Birkaç adetlik işlerde hazır modüllerle devam etmek bazen daha mantıklıdır. Adet arttıkça ve cihaz sahaya çıktıkça özel kart neredeyse her zaman kazanır. Bazı işlerde ise doğru cevap hiç kart tasarlamamak, bir PLC kullanmaktır; bu kararı özel kontrol kartı mı, PLC mi yazısında ayrıca ele aldık.
PCB nasıl tasarlanır? Adım adım süreç
1. Gereksinimleri yazıya dökmek
Kartın ne yapacağı bir sayfalık listede netleşmeden çizime başlamıyoruz. Bu listede besleme kaynağı (pano içinde 24 V DC mi, 230 V AC mi, pil mi), giriş ve çıkışların sayısı ve tipi (kuru kontak, 4-20 mA, 0-10 V, NTC, röle, MOSFET), haberleşme (RS485, CAN, Ethernet, Wi-Fi, 4G), kutunun iç ölçüleri, çalışma sıcaklığı, hedef adet ve hedef birim maliyet yer alır. Çizim bittikten sonra gelen "bir de şu giriş olsun" talebi çoğu zaman yeni bir kart revizyonu demektir.
2. Blok şema ve komponent seçimi
Gereksinimler blok şemaya dönüşür: besleme ağacı, mikrodenetleyici, çevre birimleri ve aralarındaki bağlantılar. Mikrodenetleyicide işlemci hızından çok UART, ADC ve CAN gibi birimlerin sayısına bakarız; iki ayrı RS485 hattı gereken bir cihazda bu tek başına seçimi belirleyebilir. Her kritik parça için distribütör stoklarını ve üreticinin yaşam döngüsü bilgisini kontrol ediyor, mümkünse pin uyumlu bir alternatif belirliyoruz. İlk kartlar elle lehimlenecekse 0402 yerine 0603 pasifler, BGA yerine QFN ya da QFP kılıflar işi çok kolaylaştırır.
3. Şematik çizim
Şematiğe besleme katından başlarız, çünkü kartın geri kalanı ona bağlıdır. Ters polariteye ve aşırı gerilime karşı giriş koruması, her besleme pinine yakın 100 nF dekuplaj kondansatörleri, harici konnektörlere giden hatlarda ESD ve TVS korumaları, RS485 hattında 120 ohm sonlandırma ve bias dirençleri bu aşamada çizilir. Programlama için STM32 kullanılıyorsa SWD, ESP32 kullanılıyorsa UART ile boot ve EN pinlerine erişilebilen bir bağlantı noktası mutlaka bırakılır. Şematik bittiğinde ERC (elektriksel kural kontrolü) çalıştırılır; boşta kalmış girişler ve birbirine bağlanmış çıkışlar burada yakalanır.
4. Footprint ve kütüphane kontrolü
İlk kartın çalışmamasının en sık sebebi yanlış footprint'tir. Pin sırası ayna gibi ters dönmüş bir konnektör, alttan görünüş çizimi üstten sanılarak hazırlanmış bir entegre ya da yanlış köşede duran pin 1 işareti kartı tek başına kullanılamaz hale getirir. Bu yüzden kütüphaneye giren her yeni parçanın ayak düzenini datasheet'teki önerilen lehim yüzeyi (land pattern) çizimiyle tek tek karşılaştırıyoruz.
5. Yerleşim: önce mekanik, sonra elektrik
Yerleşime kutunun ölçüleri, montaj delikleri ve konnektör konumlarıyla başlarız; kartı kutuya sığdırmak için sonradan parça kaydırmak pahalıdır. Anahtarlamalı regülatör bloğu kompakt tutulur, çünkü giriş kondansatörü, anahtar ve bobin arasındaki akım döngüsü büyüdükçe yayılan gürültü de artar. Analog ölçüm girişleri röle ve motor sürücü bölgesinden uzak durur. ESP32 modülü kullanılıyorsa anten kısmı kart kenarına taşırılır ve altına bakır konmaz, aksi halde Wi-Fi menzili belirgin şekilde düşer.
6. Yol çizimi ve katman yapısı
Yol genişlikleri taşıyacakları akıma göre hesaplanır; röle kontağından birkaç amper geçiren bir yol, sinyal yoluyla aynı incelikte çizilmez. 230 V taşıyan bölge ile düşük gerilim tarafı arasında ilgili güvenlik standardının istediği yüzey kaçak mesafesi bırakılır, gerekirse karta yarık açılır. Dört katmanlı bir kartta iç katmanlardan birini kesintisiz GND düzlemi yapmak, EMC ve sinyal bütünlüğü sorunlarının büyük kısmını baştan çözer.
7. DRC ve tasarım gözden geçirmesi
DRC (tasarım kuralı kontrolü), çizimi PCB üreticisinin kurallarına göre denetler: minimum yol genişliği ve aralığı, minimum delik çapı, bakır halka genişliği gibi. DRC'nin temiz çıkması kartın doğru olduğunu göstermez, yalnızca üretilebilir olduğunu söyler. Bu yüzden ardından şematik ve yerleşim bir kontrol listesiyle, mümkünse tasarımı çizmeyen biri tarafından baştan okunmalıdır. Kartın 3D modeli de kutunun modeline oturtulup konnektörlerin ve yüksek parçaların çakışıp çakışmadığına bakılır. Bu aşamada en sık gözden kaçan noktaları PCB tasarımında en sık yapılan 5 hata yazısında topladık.
8. Gerber, BOM ve üretim dosyaları
Tasarım onaylandığında üretici için dosya paketi hazırlanır. Her bakır katman, lehim maskesi, serigrafi ve kart kenarı için Gerber dosyaları, delikler için NC drill dosyası, üretici parça numaralarını içeren BOM listesi ve dizgi makinesinin kullanacağı pick and place (komponent koordinat) dosyası bu paketin parçasıdır. Kartlar makinede dizilecekse panelizasyon, fiducial işaretleri ve panel kenarları da eklenir.
9. Prototip, ilk enerji verme ve revizyon
İlk kartlara enerjiyi akım sınırı ayarlanmış bir laboratuvar güç kaynağından veriyoruz. Önce besleme gerilimleri ve regülatör çıkışlarındaki dalgalanma ölçülür; ardından mikrodenetleyici programlanır ve çevre birimleri tek tek devreye alınır. Her bulgu bir revizyon listesine yazılır; tel köprüyle geçici olarak düzeltilen bir hata da sonraki kartta kalıcı olarak giderilir.

Masada her şey doğru görünse de gerçek kullanım ilk kartta görülmeyen ihtiyaçları ortaya çıkarabilir. Altech türbin izleme projesinde de türbin verilerini toplayan özel kontrol kartının önce birinci, sonra ikinci versiyonunu tasarladık. Takvime en baştan en az bir kart revizyonu için pay koymayı bu yüzden öneriyoruz.
Kart tasarlandıktan sonra ne olur?
Tasarımı biten kart, gömülü yazılımıyla birlikte test edilmeden ürün sayılmaz. Sonrasında prototip sahada denenir, gerekiyorsa revize edilir ve üretime hazırlanır; bu bütünü bir elektronik ürün nasıl geliştirilir yazısında, bütçe kalemlerini ise elektronik kart yaptırma maliyeti yazısında anlattık.
Bu adımları kendi projenizde bir ekiple yürütmek isterseniz elektronik kart tasarımı hizmetimize göz atabilirsiniz. Hedefiniz yazılımı ve kutusuyla birlikte çalışan bir cihazsa prototip geliştirme sayfamız daha uygun bir başlangıç olur.
Sık Sorulan Sorular
Şematik ile PCB layout arasındaki fark nedir?
Şematik, devrenin elektriksel haritasıdır: hangi pinin hangi parçaya bağlandığını semboller üzerinden gösterir, fiziksel ölçü içermez. PCB layout ise bu bağlantıların gerçek bir kart üzerinde, parçaların fiziksel yerleri ve bakır yollarla nasıl kurulacağını tarif eder. Layout, şematikten çıkan bağlantı listesini (netlist) kullandığı için şematikteki bir hata karta da aynen taşınır.
PCB tasarımı için hangi program kullanılır?
En yaygın seçenekler ücretsiz ve açık kaynaklı KiCad ile sanayide sık kullanılan ücretli Altium Designer'dır; basit kartlar için tarayıcıda çalışan EasyEDA da tercih ediliyor. Sonucu programdan çok kütüphanenin doğruluğu ve tasarımın gözden geçirilmesi belirler. Üreticiye giden şey de program dosyası değil, Gerber ve BOM paketidir.
Gerber dosyası nedir?
Gerber, PCB üreticisinin kartı üretmek için kullandığı standart dosya formatıdır. Her bakır katman, lehim maskesi, serigrafi ve kart kenarı ayrı bir dosyada tarif edilir, delikler için ayrıca bir drill dosyası gönderilir.
PCB tasarımı ile PCB üretimi arasındaki fark nedir?
PCB tasarımı, kartın bilgisayarda çizilmesi ve üretim dosyalarının hazırlanmasıdır. PCB üretimi ise bu dosyalara göre bakır kaplı plakanın işlenmesi, delinmesi, lehim maskesi ve serigrafinin basılmasıdır. Komponentlerin karta yerleştirilip lehimlenmesi de dizgi denen ayrı bir adımdır; çıplak kart üretimi ve dizgi genellikle bu işe özel tesislerde yapılır.
Elinizde bir blok şema, geliştirme kartlarıyla kurulmuş bir düzenek ya da yalnızca bir ihtiyaç listesi varsa teklif formundan bize iletin. Gereksinimleri birlikte netleştirip kartın nasıl bir yol izleyeceğini konuşalım.