Gömülü Yazılım ile Mobil Uygulama Nasıl Haberleşir? BLE, Wi-Fi ve MQTT
Cihaz ile telefon BLE, yerel Wi-Fi veya MQTT ile sunucu üzerinden konuşur. Hangi yolun ne zaman seçileceğini kurulum, güvenlik, kesinti ve OTA ayrıntılarıyla anlattık.
Gömülü bir cihaz ile mobil uygulama üç yoldan biriyle haberleşir: telefon cihazın yakınındaysa Bluetooth Low Energy (BLE) ile doğrudan, ikisi aynı Wi-Fi ağındaysa HTTP veya WebSocket ile yerel ağ üzerinden, kullanıcı uzaktaysa da cihazın MQTT gibi bir protokolle sunucuya, uygulamanın da aynı sunucuya bağlanmasıyla. Çoğu üründe bu yollardan ikisi birlikte kullanılır; kurulum BLE ile yapılır, günlük kullanım bulut üzerinden yürür.
Hangi yolun seçileceğini teknoloji tercihi değil kullanım senaryosu belirler. Kullanıcı cihazı nereden izleyecek, internet yokken ne olmalı, cihaz pille mi çalışıyor? Bu üç sorunun cevabı mimarinin büyük kısmını ortaya çıkarır.
BLE ile doğrudan bağlantı nasıl çalışır?
BLE'de cihaz GATT sunucusu, telefon istemcidir. Cihazın sunduğu veriler servisler ve karakteristikler halinde düzenlenir, her biri bir UUID ile tanımlanır. Telefon bir karakteristiği okuyabilir, ona yazabilir ya da değer değiştiğinde bildirim (notify) almak için abone olabilir. Tipik bir tasarımda canlı ölçümler için notify destekli bir karakteristik, ayarlar için yazılabilir bir karakteristik, komutlar için de ayrı bir karakteristik tanımlıyoruz.
Pratikte zaman alan ayrıntılar başka yerde çıkar. Bağlantı kurulduktan sonra MTU büyütülmezse her pakette yalnızca 20 bayt veri gider. iOS cihazın MAC adresini uygulamaya vermez, cihazı tanımak için yayın paketine kendi kimliğinizi koymanız gerekir. Android'de sürüme göre değişen Bluetooth ve konum izinleri uygulama tarafında ayrı bir iş kalemidir. Menzil açık alanda onlarca metre olsa da metal bir panonun içinde birkaç metreye düşebilir.
Aynı ağda Wi-Fi: HTTP ve WebSocket
Cihaz ve telefon aynı Wi-Fi ağındaysa cihaz üzerinde küçük bir web sunucusu çalıştırmak en anlaşılır yoldur. Ayarlar için HTTP istekleri, canlı veri için WebSocket kullanıyoruz. Cihazın mDNS ile "cihaz.local" gibi bir isim yayınlaması, kullanıcının IP adresi aramasını önler. iOS'ta uygulamanın yerel ağa erişmek için kullanıcıdan izin istemesi gerektiğini de baştan hesaba katmak gerekir.
Bu yolun zayıf tarafı güvenlik ve erişim alanıdır. Yerel ağdaki şifresiz HTTP trafiği aynı ağdaki herkes tarafından görülebilir, kullanıcı tesisten çıktığı anda da cihaza erişim biter.
Uzaktan erişim için MQTT ve sunucu
Kullanıcının cihazı her yerden izlemesi, geçmiş verilere bakması ve alarm alması gerekiyorsa bir sunucu şarttır. Cihaz, TLS ile şifrelenmiş bir MQTT bağlantısıyla sunucudaki broker'a kendisi bağlanır. Bağlantının yönü önemlidir: 4G operatörleri cihazlara çoğunlukla özel IP verir ve dışarıdan cihaza doğrudan ulaşmak mümkün olmaz. Bağlantıyı cihaz başlattığında bu sorun ortadan kalkar.
Her cihaz kendi konularına (topic) yayın yapar; ölçümler bir konuya, komutlar başka bir konuya gider. Komutlarda QoS 1 kullanıyor, son durumu retained mesaj olarak tutuyoruz. MQTT'nin Last Will özelliği, cihaz beklenmedik şekilde koptuğunda broker'ın "çevrimdışı" mesajını kendiliğinden yayınlamasını sağlar; paneldeki çevrimiçi ve çevrimdışı göstergesi buradan beslenir. Mobil uygulama ise genellikle MQTT'ye doğrudan bağlanmaz. Kimlik doğrulama, yetki ve geçmiş veriyi yöneten bir API'ye HTTPS ile bağlanır, alarmları push bildirimi olarak alır. 4G'de veri kotası önemliyse JSON yerine daha kompakt bir ikili format kullanmak aylık maliyeti düşürür.
Kurulum ve cihaz eşleştirme nasıl yapılır?
Wi-Fi ile buluta bağlanacak bir cihazın önce ağ adını ve şifresini öğrenmesi gerekir. En kullanışlı yöntem BLE üzerinden provisioning: uygulama cihazı bulur, Wi-Fi bilgilerini şifreli olarak gönderir, cihaz ağa bağlanınca sonucu bildirir. ESP32 için Espressif'in hazır provisioning bileşenleri bu akışı destekliyor. Cihazın kendi erişim noktasını açtığı SoftAP yöntemi de çalışır, ancak telefonun internetsiz ağdan kendiliğinden çıkmaya çalışması kullanıcı deneyimini bozar.
Eşleştirme ise cihazın bir kullanıcı hesabına bağlanmasıdır. Yalnızca seri numarasıyla eşleştirmeye izin veren bir sistemde başkasının cihazını sahiplenmek kolaydır. Bu yüzden cihaz etiketindeki QR koda seri numarasıyla birlikte cihaza özel bir doğrulama kodu koymayı öneriyoruz.
Güvenlik için en az neler yapılmalı?
- Her cihazın kendine ait kimlik bilgisi olmalı. Tüm cihazlara gömülmüş ortak bir şifre, tek bir cihaz ele geçirildiğinde hepsini açık eder.
- TLS bağlantısında sunucu sertifikası gerçekten doğrulanmalı. Geliştirme sırasında kapatılan doğrulamanın üretim yazılımında kapalı kalması sık görülen bir hatadır.
- Broker'daki erişim kuralları, her cihazın yalnızca kendi konularına yazıp okuyabilmesini sağlamalı.
- Güncelleme dosyaları imzalanmalı, cihaz imzası tutmayan yazılımı yüklememeli.
- Üretim kartlarında debug erişimi kapatılmalı; ESP32'de secure boot ve flash şifreleme bu iş için kullanılabilir.
Bağlantı koptuğunda cihaz ne yapmalı?
Sahadaki cihaz bağlantıya bağımlı olmamalı. Kontrol mantığı cihazın içinde çalışır; pompayı durduran ya da bir güvenlik önlemini devreye alan karar sunucudan beklenmez. Bağlantı yokken ölçümler zaman damgasıyla flash'ta biriktirilir, bağlantı gelince sırayla gönderilir. Yeniden bağlanma denemeleri giderek uzayan aralıklarla yapılır ki cihaz hem kotayı hem sunucuyu yormasın. Çok gözden kaçan bir konu da kuyruktaki komutların son kullanma süresidir: kullanıcının üç saat önce gönderdiği "pompayı çalıştır" komutu, cihaz yeniden bağlandığında artık uygulanmamalıdır.
Sahaya gitmeden güncelleme (OTA) nasıl kurgulanır?
Sağlam bir OTA için flash'ta iki uygulama alanı bulunur. Yeni yazılım aktif olmayan alana indirilir, bütünlüğü ve imzası doğrulanır, cihaz yeni yazılımla açılır. Yeni sürüm kendini doğrulayamazsa, örneğin sunucuya bağlanamazsa, cihaz bir önceki sürüme döner. 4G üzerinden yapılan güncellemelerde yarım kalan indirmenin kaldığı yerden devam etmesi ve yeni sürümün önce küçük bir cihaz grubuna gönderilmesi saha riskini ciddi biçimde azaltır. Gömülü sistem geliştirme projelerinde OTA'yı bu yüzden en baştan planlıyoruz. Sahaya çıkmış bir cihaza OTA eklemek çoğu zaman donanım revizyonu gerektirir; aşağıdaki Altech örneğinde de bu adımı kartın ikinci sürümünde attık.
Gerçek bir örnek: Altech türbin projesi
Altech türbin projesinde rüzgar türbinleri için özel bir kontrol kartı tasarlayıp sahada devreye aldık. Müşterinin kullandığı iOS ve Android uygulaması web paneliyle aynı hesabı kullanıyor. Devir, rüzgar hızı, sıcaklık, voltaj, akım, güç ve fren durumu canlı izleniyor; grafiklere ve uyarı kayıtlarına uygulamadan bakılabiliyor, cihaz bağlama da uygulama üzerinden yapılıyor. Kartın ikinci revizyonunda Wi-Fi ekledik ve donanımı uzaktan yazılım güncellemesine uygun hale getirdik. Böylece kablo çekmeden veri iletmek ve sahaya gitmeden güncelleme yapmak mümkün oldu. Kart, cihaz yazılımı, panel ve uygulama aynı ekipte geliştirildiği için entegrasyon da hızlı tamamlandı.

Sık Sorulan Sorular
Mobil uygulama cihaza Bluetooth ile mi Wi-Fi ile mi bağlanmalı?
Kullanıcı cihazın yanındayken ayar ve kontrol yapacaksa ya da cihaz pille çalışıyorsa BLE daha uygundur. Cihaz sürekli enerjiliyse ve uzaktan izlenecekse Wi-Fi ile buluta bağlanmak gerekir. Pek çok üründe kurulum BLE ile, günlük kullanım Wi-Fi ve sunucu üzerinden yapılır.
MQTT nedir, neden IoT cihazlarında kullanılır?
MQTT, cihazların bir broker üzerinden konu bazlı mesaj yayınladığı ve abone olduğu hafif bir protokoldür. Başlık yükü küçük olduğu için 4G gibi kotalı bağlantılarda verimlidir. Bağlantıyı cihaz başlattığı için özel IP arkasındaki cihazlar da sunucuyla sorunsuz haberleşir.
ESP32 ile mobil uygulama nasıl haberleşir?
ESP32 hem Wi-Fi hem BLE desteklediği için üç yolu da kullanabilir: BLE GATT ile doğrudan, yerel ağda HTTP veya WebSocket ile, ya da MQTT ile sunucu üzerinden. Seri üretime gidecek ürünlerde Wi-Fi kurulumu için BLE provisioning, uzaktan izleme için TLS'li MQTT sık tercih edilen bir ikilidir.
İnternet yokken mobil uygulama cihazı kontrol edebilir mi?
Cihaz BLE veya yerel Wi-Fi bağlantısını destekliyorsa evet. Bu yüzden saha cihazlarında, sunucuya erişilemediğinde telefonun yakından bağlanabileceği bir yerel yol bırakmayı öneriyoruz. Yalnızca bulut üzerinden çalışan bir tasarımda internet kesildiğinde uygulama ancak son bilinen durumu gösterebilir.
Cihazın yazılımını, haberleşme altyapısını ve mobil uygulamayı ayrı ekiplere dağıtmak yerine tek elden geliştirmek isterseniz IoT cihaz geliştirme sayfamıza göz atabilirsiniz. Ürün fikrinizi ve kullanım senaryonuzu teklif formunda anlatırsanız, size uygun haberleşme mimarisini birlikte belirleyelim.